Η ύπαρξή μας είναι ένας ελέφαντας που κουβαλάει πάνω του έναν καβαλάρη. Όπου ελέφαντας το συναίσθημα κι όπου καβαλάρης η λογική. Βιώνουμε την καθημερινότητα με το βλέμμα του καβαλάρη σε μια ήσυχη βόλτα στην εξοχή. Τι γίνεται όμως όταν κάτι ενοχλήσει τον ελέφαντα; Όταν κάτι μπει στην προβοσκίδα του ή όταν μια νόστιμη ελεφαντίνα διαβεί από το δρόμο του; Πόσο ασφαλής θα νιώθει ο αναβάτης;
Το παραπάνω παράδειγμα είναι δανεισμένο από το best seller του Αμερικανού Κοινωνικού Ψυχολόγου Jonathan Haidt ‘The happiness hypothesis’,ελληνιστί ‘Η περί ευτυχίας υπόθεση’. Μαζί με ένα δεύτερο βιβλίο του περί πολιτικής, αναπτύσσει την κεντρική του θεωρία: είμαστε, στις αποφάσεις μας, πολύ περισσότερο απ’όσο νομίζουμε εκτεθειμένοι στη λειτουργία ενός πρωτόγονου, ενστικτώδους και διαισθητικού συστήματος του εγκεφάλου-εκείνου που διεκπεραιώνει τις λειτουργίες του συναισθήματος.
Τα χαρακτηριστικά του εγκεφάλου είναι γραμμένα στα γονίδιά μας, στο DNA μας. Το αν ο ελέφαντας θα είναι δυνατός, φοβισμένος, πειθαρχικός, είναι καταγεγραμμένο στο γενετικό του υλικό. Και ναι, όσο παράξενο κι αν φαίνεται, η Φύση έχει προγραμματίσει, σε σημαντικό βαθμό, την ευτυχία ή τη δυστυχία ενός ελέφαντα. Ο αναβάτης του, η λογική, θα έρθει να του κατσικωθεί πολύ αργότερα και θα προσπαθεί να τον καθοδηγεί σε μια πειθαρχημένη και ήσυχη ζωή. Η αποφυγή του κινδύνου είναι κριτήριο και οδηγός αλλά τι γίνεται όταν ο ελέφαντας και ο αναβάτης του διαφωνούν για το τι συνιστά κίνδυνο; Αν το ζώο πεινάει, διψάει, θυμώνει, ερωτεύεται, πόσο πιθανό είναι αυτό να πειθαρχήσει στις ορέξεις του αναβάτη;
Η θεωρία λήψης αποφάσεων εδώ και καιρό έχει στρέψει την προσοχή της σε τέτοιου είδους ερωτήματα. Οι λόγοι προφανείς: από την οικονομία και την πολιτική ως τα συστήματα ασφαλείας των αεροπλάνων και την οικολογία, οι άνθρωποι λαμβάνουν καθημερινά εκατομμύρια αποφάσεις. Σας μοιάζουν όλες αυτές ορθολογικές; Ο Daniel Kahneman, εβραίος Ψυχολόγος έλαβε το Νόμπελ Οικονομίας(!!!) για τις εργασίες του πάνω στους μηχανισμούς λήψης των αποφάσεων. Μαντέψτε τι απέδειξε: πως υπάρχουν δυο συστήματα στον εγκέφαλό μας, μερικώς ανεξάρτητα: ένα σύστημα λήψης αποφάσεων γρήγορο, ενστικτώδες, διαισθητικό(συναισθηματικό) κι ένα πολύ πιο αργό, βασισμένο στη λογική. Οι ιδέες αυτές αναπτύσσονται υπέροχα στο βιβλίο του «Σκέψη αργή και γρήγορη»(υπάρχει μεταφρασμένο στα Ελληνικά).
Το τρίτο βιβλίο που συμπληρώνει τον κύκλο αυτών των ιδεών είναι γραμμένο από ένα Σουηδό γιατρό και επιδημιολόγο(βιοστατιστικό),τον Hans Rossling.Λέγεται ‘Factfulness’,επίσης μεταφρασμένο στα Ελληνικά. Ο Bill Gates,ο Barack Obama και άλλοι το έχουν στη λίστα των πιο σημαντικών βιβλίων του αιώνα. Δεν είναι τυχαίο πως ο Rossling υπηρέτησε στον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας. Ήταν στους βασικούς πρωταγωνιστές στη μάχη κατά της επιδημίας του ιού Έμπολα του 2014 αλλά και της παραπληροφόρησης και του πανικού που αυτός προκάλεσε. Έδειξε με υποδειγματικό τρόπο το πώς θα πρέπει να λαμβάνονται οι αποφάσεις στην Υγεία, βασιζόμενοι στα στοιχεία και τις Στατιστικές, μακριά από τους συναισθηματισμούς που τα ΜΜΕ-εξ αντικειμένου- προκαλούν στα πλήθη.
Μη βιαστείτε να πάρετε θέση. Η αλληλεπικάλυψη αυτών των βιβλίων οδηγεί σε μια σταθμισμένη, ισορροπημένη γνώση για το πώς τα συναισθήματα και η λογική αλληλεπιδρούν για να διαμορφώσουν αυτό το υπαρξιακό θαύμα που λέγεται ζωή. Απλώς, θα είναι καλό να αναγνωρίζουμε πως, πολλές φορές, αυτό που θεωρούμε προϊόν ώριμης σκέψης δεν είναι τίποτα άλλο παρά ένα καλογραμμένο δικόγραφο που ο αναβάτης του ελέφαντα αποφάσισε να συγγράψει σε στιγμές ηρεμίας. Αλλιώς ρηθέν: η λογική είναι ο δικηγόρος του συναισθήματος.