Άκουγα παλιότερα τη φράση ‘θέλω να πιστεύω’ και ξένιζε στα αυτιά μου. Τη χρησιμοποιούσε ο πατέρας μου πολύ συχνά. Επικοινωνιακά, ήταν μια επιτυχημένη γέφυρα μετριοπάθειας για να εκφράσει την άποψή του, όπως κατάλαβα αργότερα. Ωστόσο, σκόνταφτε πάνω στη νεανική μου ένταση για αναζήτηση μιας ‘τέλειας γνώμης’, ‘της σωστής κι εμπεριστατωμένης άποψης’.
Η ενασχόληση με τις Επιστήμες και τη Φιλοσοφία είναι μια οργανωμένη και συστηματική προσπάθεια να συγκροτήσει κανείς μια ενιαία εικόνα για τον κόσμο, ένα κοσμοείδωλο. Χρονικά, στην ανθρώπινη Ιστορία έρχεται πολύ αργότερα από άλλες αντίστοιχες προσπάθειες, όπως οι Μύθοι ή οι Θρησκείες. Φαίνεται ότι ο Άνθρωπος έχει ανάγκη να εξηγεί και να εξημερώνει το περιβάλλον του. Το περιβάλλον γεννούσε φόβο κι ανασφάλεια κι έτσι η ανάγκη για έλεγχο ήταν ζωτική. Ακραία φυσικά φαινόμενα(κεραυνοί, αστραπές) γεννούσαν έκπληξη κι αγωνία, στην καλύτερη περίπτωση περιέργεια. Ένας θεός που πετάει τους κεραυνούς από τον Όλυμπο ήταν επομένως μια εικόνα πολύ οικεία, πολύ κατανοητή, πολύ ανθρωπόμορφη ώστε να παρέχει μια επαρκή εξήγηση.
Στην Ιωνία του 5ου π.Χ αιώνα συνέβη ένα θαύμα. Ταυτόχρονα και σε πολλά μέρη εμφανίστηκαν οι ‘φυσιολόγοι’, οι Φυσικοί επιστήμονες της εποχής. Εκείνοι άνοιξαν το δρόμο για μια εμπειρική και ορθολογική μελέτη του κόσμου. Είδαν μέσα στην πολυπλοκότητα του φυσικού κόσμου κάποιες ομοιότητες και προσπάθησαν, για πρώτη φορά στην ανθρώπινη Ιστορία, να βρουν τη μία, ενοποιητική γενεσιουργό αιτία των πάντων. Άλλος μίλησε για το νερό, άλλος για τον αέρα, τη φωτιά, το άπειρο κλπ. Αυτή θεωρείται η ληξιαρχική πράξη γέννησης του Επιστημονικού Πνεύματος. Γνωρίζοντας τις βασικές αρχές, ο κόσμος απορρέει ομαλά από αυτές με διάφορους μηχανισμούς. Για παράδειγμα, το χώμα, η φωτιά, το νερό είναι ‘πυκνώματα κι αραιώματα’ του αέρα, σύμφωνα με μια τέτοια αντίληψη. Σας φαίνεται ακραίο ή αστείο; Κι όμως: η σύγχρονη Φυσική μιλά για πυρήνες με νετρόνια και πρωτόνια που είναι τόσο πιο βαρείς όσο πιο μεγάλο και πυκνό το πλήθος των πρωτονίων και των νετρονίων αυτών.
Κι η Επιστήμη, ωστόσο, έχει τους περιορισμούς της. Υπάρχει ένα όριο στη γνώση πέρα από το οποίο φαινόμενα δεν είναι δυνατό να γίνουν γνωστά. Εκεί πολλοί άνθρωποι της Θρησκείας αναζητούν το Θεό. Στο επέκεινα της γνώσης. Άλλοι πάλι θεωρούν ότι η πρόοδος των Επιστημών θα δώσει στο μέλλον τις απαντήσεις που δεν μπορούμε να έχουμε σήμερα. Κι εξακολουθούν να μην πιστεύουν σε τίποτα που δεν είναι υλικό.
Ποια είναι η πιο συνεπής θέση; Τι υπάρχει και τι όχι; Αυτά τα προαιώνια ερωτήματα έχουν μια καλύτερη διατύπωση: τι στ’αλήθεια πιστεύω; Η Επιστήμη, κάθε Επιστήμη, έχει κάποιες θεμελιώδεις, αναπόδεικτες αρχές. Οι Επιστήμονες τις θεωρούν τόσο προφανείς ώστε τις λαμβάνουν ως δεδομένες, χωρίς να αναρωτιούνται αν είναι αποδεδειγμένες. Στην πραγματικότητα, τις Πιστεύουν. Είναι ταυτόχρονα εντυπωσιακό και αγωνιώδες να ανακαλύπτεις ότι το πρώτο βήμα κάθε προσπάθειας απαιτεί ένα βήμα Πίστης: από σημείο εκτός ευθείας διέρχεται μόνο μια παράλληλη ευθεία προς αυτήν. Ναι, λέει ο Ευκλείδης. Και φτιάχνει την Ευκλείδια Γεωμετρία. Όχι, λέει ο Ρίμαν και ο Λομπατσέβσκυ. Και φτιάχνουν άλλες γεωμετρίες. Πάνω στις οποίες θεμελιώνεται η εξήγηση της θεωρίας της σχετικότητας.
Το συναρπαστικό ταξίδι στον κόσμο των ιδεών, λοιπόν, διδάσκει τη μετριοπάθεια και το σεβασμό μιας άλλης άποψης. Κάθε άποψη είναι ομαλή απόρροια κάποιας διαφορετικής πίστης σε κάτι θεμελιώδες. Τσακωνόμαστε για τα πολιτικά κάθε μέρα. Διαφωνούμε για το πώς πρέπει να λειτουργεί η οικονομία μας. Δεν κατανοούμε εκείνη τη στιγμή ότι οι διαφορές μας είναι πιο βαθιές. Σε τελική ανάλυση, πιστεύουμε διαφορετικά πράγματα. Υπάρχει ένα όριο στη συνεννόηση γιατί, στο τέλος της μέρας, ένας αόρατος ιστός. Ο ιστός των πεποιθήσεών μας, καθορίζει το πώς σκεφτόμαστε στα επιμέρους θέματα.
Αλλά ας πάμε κι ένα βήμα πιο πέρα: ο ίδιος ο ιστός της πεποίθησης, όπως πιστεύει η αναπτυξιακή Ψυχολογία, υφαίνεται προτού αποκτήσουμε συνειδητή πρόσβαση σε αυτόν. Τα υλικά της ύφανσης είναι η στάση των πρώτων σημαντικών μας προσώπων. Η αγάπη τους ή η έλλειψή της, η απόστασή τους ,η στοργή τους μπορεί να διαμορφώνουν μετέπειτα αντιλήψεις μας για τον τρόπο που λαμβάνουμε αποφάσεις, για τον τρόπο που σκεφτόμαστε και ζούμε. Εμέσως, διά της διαμόρφωσης του συναισθηματικού μας κόσμου. Η οικογένειά μας, τα παιχνίδια που παίξαμε μικροί, η εμπιστοσύνη στο περιβάλλον μας θα καθορίσει αυτό που είμαστε, τον τρόπο που υπάρχουμε. Και με τη σειρά μας, θα συνοδεύσουμε τα παιδιά μας στον πιο κάτω κρίκο της αλυσίδας ώσπου να αρχίσουν να λαμβάνουν τις δικές τους αποφάσεις. Οι οποίες μπορεί να μη μοιάζουν με τις δικές μας, αλλά που με ένα αόρατο νήμα, περνούν και μας στην αιωνιότητα. Έτσι θέλω να πιστεύω.