Η ζωή είναι επίλυση προβλημάτων. Η εργαλειοθήκη του καθενός περιλαμβάνει συντεταγμένες μεθόδους ορθού λόγου αλλά και συναισθηματικές αποκρίσεις που κάποτε, όπως θα εξηγηθεί πιο κάτω, δίνουν ταχύτητα και αποτελεσματικότητα στο παιχνίδι της επιβίωσης. Χονδρικά, σε καταστάσεις όπου απαιτούνται άμεσες λύσεις, επιστρατεύονται αυτά τα γρήγορα αντανακλαστικά που συνήθως καλούμε συναισθήματα. Όταν υπάρχει η πολυτέλεια του χρόνου, συνήθως παρεμβαίνουν συνθετότερα αντανακλαστικά που καλούμε σκέψεις.
Η εξελικτική πορεία των θηλαστικών πορεύτηκε στους αιώνες με τον προφανή τρόπο: πρώτα η επιβίωση και μετά οι συνθετότερες ανάγκες. Όσο η ασφάλεια μεγαλώνει, τόσο περισσεύει χρόνος και πόροι για να αναδυθούν νέες ανάγκες αλλά και νέες δεξιότητες. Είναι συναρπαστικό, το πώς αυτός ο διαρκής διάλογος του εγκεφάλου με τον περιβάλλοντα κόσμο απορροφά πολυπλοκότητα και γεννά βιοποικιλότητα. Μελετήθηκαν ασβοί του αστικού περιβάλλοντος σε σχέση με ξαδέρφια τους από την επαρχία και διαπιστώθηκε μια συντριπτική υπεροχή των πρώτων στην επίλυση προβλημάτων: το πρόβλημα ήταν σαφές: πώς να ανοίξεις έναν κάδο σκουπιδιών γεμάτο φαγητά αλλά κλεισμένο με λάστιχο. Όλοι σχεδόν οι αστοί ασβοί(sic),έλυσαν το πρόβλημα σε σχέση με ένα μικρό ποσοστό των ξαδέρφων τους από το χωριό. Θα έχετε παρατηρήσει εξάλλου το πώς οι σκύλοι των πόλεων περνούν τους δρόμους προσέχοντας τα φανάρια.
Στα απλούστερα περιβάλλοντα, η ρώμη, η ταχύτητα, η σωματική επιβολή έχουν προτεραιότητα. Εκεί, το εξελικτικό πλεονέκτημα είναι συνδεδεμένο με την ορμονική υπεροχή. Όσο το περιβάλλον γίνεται πολυπλοκότερο(συνήθως και ασφαλέστερο από άμεσους κινδύνους),το πλεονέκτημα περνά στον εκπρόσωπο του είδους που έχει τεχνικές που στηρίζονται σε ορθολογικές αρχές. Ποια είναι η μεθοδολογική βάση του ορθού λόγου; Είναι ο συνεπής μαθηματικός λογισμός, θα έλεγε ο ένας(Πλατωνιστής).Πρώτα συλλαμβάνουμε τη γενική ιδέα ενός φαινομένου με το νου κι από κει απορρέουν όλες οι απαντήσεις(παραγωγή).Ένσταση, λέει ο Αριστοτελικός: για να συλλάβουμε τη γενική ιδέα, έχει προηγηθεί ασυναίσθητα, μια συλλογή πολλών διαπιστώσεων/παρατηρήσεων που ‘δημιουργούν’ μέσα μας μια γενική αίσθηση(επαγωγή). Γενική ιδέα δεν είναι ένα διαισθητικό νοητικό φαινόμενο: είναι ένα στατιστικό φαινόμενο, θα λέγαμε με σύγχρονη ορολογία. Πιο απλά, έχοντας δει μερικές πάπιες, σχηματίζεται εντός μου η ‘ιδέα’ της πάπιας. Το ίδιο και με τους πολιτικούς, που συχνά ωστόσο συγχέονται με τα συμπαθή πτηνά επειδή κάνουν την πάπια καλύτερα από ότι η ίδια η πάπια(ιδίως μετά τις εκλογές, η διάκριση των δυο ειδών είναι αδύνατη).
Πέρα από την ορνιθολογία, όμως, κείνται σοβαρότεροι σκοταδισμοί που έχουν ως κοινή βάση ,το θεμελιώδες ελάττωμα του ανθρώπινου εγκεφάλου: λόγω του περιορισμού του χρόνου, για να εξασφαλιστεί οικονομία πόρων κι ενέργειας, ‘βιάζεται’ να βγάλει συμπεράσματα, ακόμη κι αν τα διαθέσιμα δεδομένα είναι ανεπαρκή. Αλλιώς ειπωμένο, με λιγοστές παρατηρήσεις(κυρίως προσωπικού χαρακτήρα)ο άνθρωπος προβαίνει σε Υπεργενίκευση των συμπερασμών του, χωρίς να αναμένει, όπως είναι σωστό, την επικύρωση ή ακόμα καλύτερα, τη διάψευση των γενικεύσεών του, που συνήθως καλούνται πεποιθήσεις. Επειδή η διάψευση των πεποιθήσεων ενός ανθρώπου είναι ένα φαινόμενο συναισθηματικά οδυνηρό, το σύνηθες είναι να προσκολλάται πεισματικά στις πεποιθήσεις του παρά στην (στατιστική)αλήθεια. Έτσι, λοιπόν, εισάγω την έννοια της συναισθηματικής στατιστικής, κατ’αντιδιαστολή της τυπικής (κανονικής)στατιστικής.
Την ανωτέρω διάκριση θεωρώ κεφαλαιώδη και συνοπτική. Εξηγεί πλήθος φαινομένων, ένα μεγάλο κομμάτι της ανθρώπινης συμπεριφοράς και μας γλυτώνει(ή θα έπρεπε να μας γλυτώνει)από χάσιμο χρόνου στις διαπροσωπικές σχέσεις οποιουδήποτε χαρακτήρα(επαγγελματικές, ερωτικές, φιλικές-ενδεικτικά).
Υπάρχει βέβαια, το παλιό ρητό: υπάρχουν μικρά ψεύδη, μεγάλα ψεύδη και η Στατιστική. Και υπάρχουν και οι διάφοροι εκπρόσωποι διαφόρων ιδιότυπων μηχανισμών που ‘στριμώχνουν’ τη στατιστική καταπώς τους βολεύει. Και μετά ήρθε η Google,βεβαίως.Με μια γρήγορη αναζήτηση πια, κανείς δε μπορεί να κοροϊδέψει κανέναν. Ή πιο σωστά, λιγοστεύουν οι περιπτώσεις όπου οι αγύρτες μπορούν να συνεχίζουν το έργο τους ανεμπόδιστα. Η μαθηματικοποίηση και η ποσοτικοποίηση των φαινομένων είναι προς την κατεύθυνση του εκδημοκρατισμού της αλήθειας. Η αλήθεια δεν είναι διαθέσιμη σε λίγους και αρκεί το Ίντερνετ για να έχεις μια φθηνή πρόσβαση σε αυτήν. Δε χρειάζεσαι Μεσσίες-διαμεσολαβητές. Απλώνεις το χέρι και πληκτρολογείς. Κι αυτό είναι ένα στιβαρό μέσο στη Λήψη αποφάσεων-τι στα αλήθεια συμβαίνει στον κόσμο, πέρα από τις προσωπικές γνώμες.
Είναι μια εσχατολογική φαντασίωση ή μήπως τα Μεγάλα Δεδομένα(big Data)και η Τεχνητή Νοημοσύνη ,θα δομήσουν έναν κόσμο μεγαλύτερης ασφάλειας και αποτελεσματικότητας; Το να λαμβάνεται μιαν απόφαση από έναν αλγόριθμο είναι ασφαλές; Και ποια είναι η ρυθμιστική αρχή που θα εξασφαλίσει ότι δε θα παραγκωνιστεί η ανθρώπινη ελευθερία και δημιουργικότητα; Ίσως η απάντηση βρίσκεται μέσα σε έναν από τους πιο πυκνούς στίχους της σύγχρονης Φιλοσοφίας:
Για κείνα που δεν μπορούμε να μιλάμε, καλύτερα να σιωπούμε (Ludwig Wittgenstein Tractatus LogicoPhilosophicus).
Όταν ρωτήθηκε αν εννοούσε κάποια εγγενή αδυναμία της Γλώσσας να εκφράσει κάποιον Κόσμο, απάντησε ότι ‘όχι, δε με ενδιέφερε αυτό-απλώς εκείνα που δε μπορούμε να αποδώσουμε με το Λόγο, είναι εκείνα που είναι ακριβώς σημαντικά(πχ οι Τέχνες).’
Δε χρειάζεται φόβος λοιπόν. Η μη γραμμική συμπεριφορά των ανθρώπινων συναισθημάτων εξασφαλίζει επαρκή πολυπλοκότητα και έλλειψη πρόβλεψης. Ένας ατέλειωτος ορυμαγδός πληροφοριών από το παρελθόν που ανασυνδυάζονται με απρόβλεπτο τρόπο εξηγεί την εγγενή και τελεσίδικη (μαθηματικά) αδυναμία της ακύρωσης αυτού του θαύματος που κρύβεται επιμελώς στις αύλακες και τις έλικες των εγκεφάλων μας: του θαύματος των ανθρώπινων συναισθημάτων. Αρκεί να απελευθερωθούν στον αληθινό τους ρόλο κι από δήθεν σύμβουλοι αποφάσεων να γίνουν οικοδόμοι στους κόσμους της απόλαυσης .Έτσι ,ελπίζουμε οι μηχανές να αποφασίζουν με βάση τη στατιστική κι εμείς να επιδοθούμε στον κόσμο των πνευματικών απολαύσεων, έχοντας απαντήσει με οριστικό τρόπο στο άγχος της επιβίωσης.